"Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit" có lẽ là câu được in nhiều nhất mà không ai đọc hiểu. Người thiết kế dùng nó để lấp đầy bố cục trước khi có chữ thật. Bài này nói về nguồn gốc thật của nó (ít bí ẩn hơn câu chuyện thường kể), văn bản giữ chỗ dùng để làm gì, và vì sao văn bản mẫu bằng đúng ngôn ngữ của trang phát hiện được những lỗi mà tiếng Latinh che đi. Các ví dụ lấy từ công cụ tạo Lorem ipsum, công cụ viết được văn bản giữ chỗ bằng tiếng Latinh, tiếng Việt, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Indonesia.
Lorem ipsum từ đâu ra
Đây là một câu trích dẫn bị cắt vụn. Nguồn là tác phẩm triết học De finibus bonorum et malorum ("Về cùng cực của thiện và ác") của Cicero, viết năm 45 trước Công nguyên. Mục 1.10.32 và 1.10.33 có câu "Neque porro quisquam est, qui dolorem ipsum quia dolor sit amet, consectetur, adipisci velit…", đại ý "cũng chẳng ai yêu chính nỗi đau chỉ vì nó là nỗi đau". Ai đó đã cắt giữa chữ, nên "dolorem" mất âm đầu thành "lorem", rồi bỏ bớt, đảo và thêm từ. Kết quả trông như tiếng Latinh nhưng không mang nghĩa.
Nguồn gốc này do Richard McClintock, một học giả tiếng Latinh ở trường Hampden-Sydney (bang Virginia, Mỹ), tìm ra khi tra từ hiếm "consectetur" trong văn chương cổ điển. Ông kể lại trong một lá thư năm 1994 gửi tạp chí thiết kế Before & After.
Bạn sẽ hay đọc thấy Lorem ipsum là văn bản mẫu của thợ in "từ những năm 1500". Không có ví dụ nào được ghi nhận để chứng minh mốc đó. Điều có ghi nhận là văn bản này phổ biến rộng nhờ các tấm chữ dán Letraset vào những năm 1960, rồi sau đó đi kèm phần mềm dàn trang trên máy tính.
Văn bản giữ chỗ dùng để làm gì
Văn bản giữ chỗ chỉ có một việc: đứng thay chữ thật để người xem đánh giá hình dáng trang, không phải câu chữ. Nhìn một bản thiết kế toàn câu thật, người duyệt sẽ bắt đầu sửa nội dung; với Lorem ipsum, họ nhìn độ rộng cột, thứ bậc tiêu đề, khoảng cách.
Có hai rủi ro kinh điển:
- Nó lọt lên bản chính thức. Trước mỗi lần phát hành, hãy tìm "lorem" (và seed hay dấu hiệu bạn dùng) trong toàn dự án.
- Nó làm thiết kế trông đẹp hơn thực tế. Tiếng Latinh có nhịp từ đều, độ dài vừa phải và không có dấu. Văn bản thật của hầu hết ngôn ngữ thì không như vậy.
Vì sao ngôn ngữ của văn bản mẫu quan trọng
Đây là hai câu văn bản giữ chỗ tạo với seed demo ở ba ngôn ngữ:
- Tiếng Việt: "Mùa thu buổi tối, mùa đông tìm kiếm sâu. Học nặng đứng, nhẹ buổi chiều con đường mưa." (18 từ, 85 ký tự)
- Tây Ban Nha: "Día después camino pequeño todos como cerrar algunos después café, quien cerrar camino. Abrir familia semana mercado lento camino después." (20 từ, 138 ký tự)
- Indonesia: "Tenang datang pintu bisa, indah kenangan meja kenangan kerja sangat musim. Pendek membaca keluarga ini rendah hati." (17 từ, 115 ký tự)
Mọi từ đều là từ thật, đúng chính tả; chỉ thứ tự là ngẫu nhiên. Ba điều lộ ra ngay mà tiếng Latinh che mất.
Dấu cần chỗ theo chiều dọc. Tiếng Việt chồng dấu trên và dưới chữ: "ở", "ữ", "ặ", "Ước". Một tiêu đề đặt chiều cao dòng sát (1.0 hoặc 1.1) có thể cắt mất phần trên của chữ "Ư" có dấu thanh, và một phông thiếu ký tự tiếng Việt sẽ phải mượn phông khác cho vài chữ, trông như lỗi hiển thị. Văn bản Latinh không bao giờ thử được điều này.
Độ dài từ thay đổi cách xuống dòng. Trong danh sách từ của công cụ, từ trung bình dài 6,2 chữ cái ở tiếng Latinh, 5,4 ở tiếng Indonesia, 4,9 ở Tây Ban Nha, 4,6 ở Bồ Đào Nha và 3,4 ở tiếng Việt, nơi gần như mỗi từ là một âm tiết. Dòng tiếng Việt ngắt thành nhiều mảnh ngắn; còn nhãn tiếng Indonesia như "meninggalkan" (rời đi) đủ dài để tràn khỏi một nút hẹp mà "Lorem" nằm vừa thoải mái.
Đếm từ phụ thuộc ngôn ngữ. Tiếng Việt viết từ nhiều âm tiết có dấu cách ở giữa: "thành phố" là một từ gồm hai âm tiết. Các bộ đếm từ, kể cả của chúng tôi, đếm theo khoảng trắng nên "thành phố" tính là hai. Chế độ "Từ" của công cụ theo cùng quy tắc: 12 từ tiếng Việt là đúng 12 tiếng ("Cũng mùa thu buổi tối mùa đông tìm kiếm cái bàn các."), dù nhà ngôn ngữ học sẽ đếm ít hơn.
Quy trình tránh bất ngờ
- Dựng bản mẫu bằng văn bản giữ chỗ đúng ngôn ngữ, với độ dài thực tế: tên sản phẩm 2 đến 4 từ, mô tả 2 câu, đoạn bài viết 4 đến 6 câu.
- Giữ lại seed. Cùng seed và cùng tùy chọn cho ra cùng một văn bản trên mọi trình duyệt. Ghi seed vào file thiết kế hoặc dữ liệu kiểm thử để ảnh chụp so sánh được với nhau.
- Thử trường hợp dài nhất. Tạo cả bản dài (đoạn dài, mục danh sách 7 từ) và kiểm tra không có gì tràn ra ở màn hình điện thoại rộng 390 điểm ảnh.
- Thay trước khi phát hành và tìm chỗ còn sót.
Những lỗi thường gặp
- Chỉ thử bằng tiếng Latinh cho một trang tiếng Việt, rồi đến khi có nội dung thật mới thấy dấu bị cắt và nút bị vỡ.
- Dùng chuỗi ký tự vô nghĩa ("ajsd kweo") làm văn bản mẫu. Nó không có độ dài từ hay chữ cái thực tế, nên chẳng kiểm tra được gì; từ thật xếp ngẫu nhiên thì có.
- Để quên văn bản giữ chỗ trong thuộc tính alt và thẻ mô tả meta, nơi người xem không thấy nhưng công cụ tìm kiếm thì thấy.
- Đếm từ tiếng Việt theo âm tiết ở công cụ này và theo nghĩa ở công cụ khác, rồi thắc mắc vì sao giới hạn không khớp. Hãy quyết định giới hạn của bạn dùng cách đếm nào.
- Tin và kể lại chuyện "từ năm 1500". Nguồn Cicero có tài liệu; mốc thời gian đó thì không.
Khi đã có nội dung thật, bộ công cụ văn bản đếm từ, ký tự và thời gian đọc giúp bạn.