Chia hóa đơn nhà hàng nghe như một phép chia đơn giản, cho đến khi con số hiện ra: ba người mỗi người trả 38,33 thì hóa đơn thiếu một cent, người chỉ ăn bát súp lại trả tiền rượu cho người khác, và tiền tip bị tính cả trên thuế. Bài này trình bày hai cách chia công bằng (chia đều và theo món), cách chia thuế và tip, cách làm tròn mà tổng vẫn khớp, và những lỗi hay gây tranh cãi. Mọi con số dưới đây được tính bằng logic của công cụ chia hóa đơn và tính tip, vốn tính theo đơn vị nhỏ nhất (cent hoặc đồng) nên không đồng nào bị mất vì làm tròn.
Chia đều: đồng lẻ đi đâu
Lấy hóa đơn 100,00 đô la và tip 15%. Tổng là 115,00, chia ba người là 38,3333... mỗi người. Không ai trả được một phần ba cent, nên phải có người chịu:
- Nếu ai cũng trả 38,33, cả nhóm đưa 114,99: thiếu một cent.
- Nếu ai cũng trả 38,34, cả nhóm trả 115,02: dư hai cent.
- Cách chia chính xác là 38,34 + 38,33 + 38,33 = 115,00. Một người trả nhiều hơn một cent.
Công cụ chia tổng một lần và dồn các đơn vị lẻ, mỗi người một đơn vị, cho những người đầu danh sách. Nó làm việc này trên tổng, chứ không làm riêng cho tiền ăn, thuế và tip, vì ba lần làm tròn riêng có thể cùng rơi vào một người và khiến người đó trả hơn người khác ba cent mà không có lý do.
Làm tròn lên
Không ai muốn chuyển khoản 38,34. Làm tròn mỗi phần thành số chẵn thì dễ hơn, nhưng phải làm tròn lên. Làm tròn về số gần nhất cho 38,00 mỗi người, tức 114,00: thiếu cả một đô so với 115,00, và người cầm thẻ sẽ phải bù. Làm tròn lên cho 39,00 mỗi người, tức 117,00, dư 2,00 so với hóa đơn. Cách công bằng là nói rõ điều đó: công cụ hiện phần dư thành một dòng riêng, và cả nhóm có thể để lại như tiền tip thêm.
Với tiền đồng, chuyện tương tự xảy ra ở quy mô lớn hơn. Hóa đơn 1.350.000 đ chia bốn là 337.500 đ mỗi người. Làm tròn lên 1.000 đ, mỗi người trả 338.000 đ, cả nhóm trả 1.352.000 đ, dư 2.000 đ. Làm tròn lên 10.000 đ thì mỗi người 340.000 đ và dư 10.000 đ, vì vậy nên thống nhất mức làm tròn trước khi mọi người bắt đầu chuyển tiền.
Chia theo món
Chia đều là công bằng khi mọi người ăn gần như nhau. Khi mỗi người gọi rất khác nhau, chia đều âm thầm chuyển tiền từ người ăn ít sang người ăn nhiều. Đây là ví dụ một bữa lẩu bốn người:
| Người | Món riêng | Phần nồi lẩu 360.000 đ | Tổng tiền ăn |
|---|---|---|---|
| An | 320.000 | 90.000 | 410.000 |
| Bình | 185.000 | 90.000 | 275.000 |
| Chi | 240.000 | 90.000 | 330.000 |
| Dũng | 95.000 | 90.000 | 185.000 |
Tiền ăn là 1.200.000 đ. Quán cộng VAT 8% (96.000 đ) và cả nhóm để lại tip 5% (60.000 đ), nên hóa đơn là 1.356.000 đ. Thuế và tip được chia theo tỷ lệ tiền ăn của từng người, nên An trả 410.000 + 32.800 + 20.500 = 463.300 đ. Ba người còn lại trả 310.750, 372.900 và 209.050 đ, và bốn khoản cộng lại đúng 1.356.000 đ.
So với chia đều: 1.356.000 ÷ 4 = 339.000 đ mỗi người. Dũng, người chỉ ăn hết 185.000 đ, sẽ trả hơn phần của mình 129.950 đ, còn An trả ít hơn phần của mình 124.300 đ. Không ai cần tính nhẩm những con số này tại bàn; chỉ cần thống nhất chia theo món.
Chia thuế và tip để mọi cột cộng lại khớp
Chia theo tỷ lệ cũng có chuyện làm tròn riêng. Ví dụ bằng đô la: ba người bạn có món riêng 24,50, 18,00 và 31,25, ăn chung món khai vị 15,60, thuế bán hàng 8,875% và tip 20%:
- Tiền ăn mỗi người: 29,70, 23,20 và 36,45 (món khai vị 5,20 mỗi người). Tổng 89,35.
- Thuế: 8,875% của 89,35 là 7,9298..., làm tròn thành 7,93.
- Tip: 20% của 89,35 là 17,87.
Chia theo tỷ lệ, thuế của từng người là 2,6361, 2,0591 và 3,2349. Làm tròn từng khoản cho 2,64 + 2,06 + 3,23 = 7,93, lần này tình cờ khớp, nhưng làm tròn thông thường hay lệch một cent. Công cụ dùng phương pháp phần dư lớn nhất: mỗi người trước hết nhận số cent nguyên trong phần của mình (2,63, 2,05, 3,23 = 7,91), rồi hai cent còn thiếu được trao cho những người có phần lẻ lớn nhất (0,91 và 0,61). Số tiền cuối cùng là 38,28, 29,90 và 46,97, cộng lại đúng bằng hóa đơn 115,15.
Tip trước hay sau thuế?
Ở những nơi có thói quen tip, lời khuyên thường gặp là tính tip trên số tiền trước thuế: tip là cho đồ ăn và sự phục vụ, không phải cho thuế. Trong ví dụ tiền đồng, 5% của 1.200.000 đ tiền ăn là 60.000 đ; 5% của 1.296.000 đ sau thuế sẽ là 64.800 đ. Công cụ tính tip trên số tiền trước thuế. Nếu bạn muốn tính tip trên tất cả, hãy nhập hóa đơn đã gồm thuế và để trống ô thuế.
Ở Việt Nam, tip không phải là thói quen bắt buộc, và nhiều nhà hàng đã cộng sẵn 5% phí phục vụ vào hóa đơn. Khi đó, hãy nhập khoản phí này ở ô thuế hoặc phí phục vụ và đặt tip bằng 0, hoặc thêm một chút nếu bạn hài lòng với sự phục vụ.
Những lỗi thường gặp
- Làm tròn về số gần nhất thay vì làm tròn lên. Cả nhóm trả thiếu, và người cầm thẻ phải bù phần chênh lệch.
- Chia đều khi có người gọi nhiều hơn hẳn. Hãy chia theo món, hoặc ít nhất thống nhất trước.
- Vô tình tính tip trên thuế. Tính tip trên tổng cuối cùng khiến tiền tip cao hơn dự định một chút.
- Quên món dùng chung. Món khai vị và đồ uống cho cả bàn rất dễ bị bỏ sót khỏi danh sách riêng của từng người; hãy nhập vào phần dùng chung.
- Làm tròn từng phần riêng lẻ. Làm tròn riêng tiền ăn, thuế và tip có thể khiến tổng lệch vài cent. Hãy làm tròn phần cuối cùng, một lần.
- Đếm thiếu người. Đếm lại số người trước khi chia; đây là lỗi phổ biến nhất.
Làm trong công cụ
Mở công cụ chia hóa đơn và tính tip, chọn tiền tệ, rồi chọn chia đều hoặc theo món. Nhập hóa đơn (hoặc món riêng của từng người và món dùng chung), tiền tip và thuế hay phí phục vụ nếu có, rồi chọn có làm tròn lên hay không. Phần tóm tắt có thể sao chép thẳng vào nhóm chat. Để cộng hoặc tách VAT khỏi một mức giá, dùng công cụ tính VAT, và nếu có người trả bằng ngoại tệ, công cụ đổi tiền tệ cho ra số tiền bằng đồng của bạn.